Mười Thiên Can: đọc từ Giáp đến Quý qua Trích Thiên Tủy
Trong tám chữ của lá số Bát Tự, bốn chữ là Thiên Can. Chúng không chỉ là Ngũ Hành đổi tên: Giáp và Ất cùng là Mộc, nhưng Giáp là cây lớn cao vút, Ất là dây leo; Bính và Đinh cùng là Hỏa, nhưng Bính là mặt trời, Đinh là ngọn nến. Trích Thiên Tủy (滴天髓), một trong những sách kinh điển Bát Tự được coi trọng nhất từ thời Minh, Thanh, dành cho mỗi can một bài thơ bốn chữ một câu, nói về tính chất và nhu cầu của nó. Trang này nói về Thiên Can như một ký hiệu. Muốn đọc một can như chính bạn, tức tính cách và cuộc đời bạn, hãy xem Mười Nhật Chủ.
Can ngày của bạn trong Trích Thiên Tủy: kiểm từng điều kiện của bài thơ
Nhập ngày sinh của bạn (giờ sinh có thể bỏ trống). Bạn sẽ thấy bài thơ về can ngày của mình, từng câu có nêu điều kiện kiểm tra được có ứng trên lá số của bạn hay không, và can năm, can tháng, can giờ của bạn là sinh, khắc hay hợp với can ngày. Mọi phép tính chạy ngay trong trình duyệt; không có dữ liệu nào được tải lên.
Dùng ngày sinh dương lịch, ngày đổi lúc 23:00. "Lộ ở Thiên Can" nghĩa là xuất hiện ở can năm, can tháng hoặc can giờ; "tàng trong Địa Chi" nghĩa là nằm trong Tàng Can (藏干) của các Địa Chi.
Mười Thiên Can trong một bảng
| Thiên Can | Âm / Dương | Ngũ Hành | Hình tượng | Hai câu mở đầu |
|---|---|---|---|---|
| Giáp 甲 | Dương | Mộc | cây lớn cao vút, gỗ làm rường cột | 甲木參天，脫胎要火 Giáp Mộc cao vút tận trời; muốn thoát thai thì cần có Hỏa. |
| Ất 乙 | Âm | Mộc | hoa cỏ, dây leo: loài cây mềm mà dai | 乙木雖柔，刲羊解牛 Ất Mộc tuy mềm, vẫn xẻ được Dê, mổ được Trâu. |
| Bính 丙 | Dương | Hỏa | mặt trời, ngọn lửa soi khắp muôn nơi | 丙火猛烈，欺霜侮雪 Bính Hỏa mãnh liệt; khinh sương, lấn tuyết. |
| Đinh 丁 | Âm | Hỏa | ngọn đèn, ngọn nến, lửa lò: ánh sáng dịu mà bền | 丁火柔中，內性昭融 Đinh Hỏa mềm mà giữ được trung; bản tính bên trong sáng tỏ. |
| Mậu 戊 | Dương | Thổ | núi cao, tường thành, đất dày và nặng | 戊土固重，既中且正 Mậu Thổ vững chắc, nặng nề, vừa ở giữa vừa ngay thẳng. |
| Kỷ 己 | Âm | Thổ | ruộng vườn: đất ẩm có thể cày cấy | 己土卑濕，中正蓄藏 Kỷ Thổ thấp và ẩm, trung chính, biết chứa biết giữ. |
| Canh 庚 | Dương | Kim | đao kiếm, quặng: kim loại chưa qua tôi luyện | 庚金帶煞，剛健為最 Canh Kim mang sát khí, cứng mạnh bậc nhất. |
| Tân 辛 | Âm | Kim | châu ngọc, trang sức: kim loại tinh xảo, ấm dịu | 辛金軟弱，溫潤而清 Tân Kim mềm yếu, ấm áp, mượt mà và trong. |
| Nhâm 壬 | Dương | Thủy | sông lớn, biển cả: nước chảy không ngừng | 壬水通河，能洩金氣 Nhâm Thủy thông với sông lớn và tiết được khí của Kim. |
| Quý 癸 | Âm | Thủy | mưa, sương, suối: nước nhỏ mà thấm sâu | 癸水至弱，達於天津 Quý Thủy yếu nhất, mà vươn tới Thiên Tân. |
Tổng luận: năm dương, năm âm
Trích Thiên Tủy mở đầu phần Thiên Can bằng việc chia âm dương: 五陽皆陽丙為最，五陰皆陰癸為至。五陽從氣不從勢，五陰從勢無情義。
- 五陽皆陽丙為最 (Năm can dương đều là dương, Bính là dương nhất): trong năm can dương Giáp, Bính, Mậu, Canh, Nhâm, Bính Hỏa là dương trong dương.
- 五陰皆陰癸為至 (năm can âm đều là âm, Quý là âm nhất): trong năm can âm Ất, Đinh, Kỷ, Tân, Quý, Quý Thủy là âm trong âm.
- 五陽從氣不從勢 (Năm can dương theo khí, không theo thế): can dương có khí của riêng mình. Chỉ cần có chút gốc, nó không dễ thay đổi theo hoàn cảnh.
- 五陰從勢無情義 (năm can âm theo thế, không câu nệ tình nghĩa): can âm thuận theo thế mạnh đang chiếm ưu thế; hoàn cảnh mạnh thì nó đi theo hoàn cảnh. Chữ "vô tình nghĩa" ở đây nói nó không cố chấp, không phải lời chê về đạo đức.
Đó cũng là lý do cách tòng (從格) trong Bát Tự phần nhiều xuất hiện ở Nhật Chủ là can âm: can âm dễ thuận theo thế mạnh của cả lá số hơn. Xem cách tòng.
Thiên Can Ngũ Hợp và tứ xung
| Ngũ Hợp | Hóa thành | Tên gọi xưa |
|---|---|---|
| Giáp–Kỷ | Thổ | Trung chính chi hợp (hợp của sự ngay thẳng) |
| Ất–Canh | Kim | Nhân nghĩa chi hợp |
| Bính–Tân | Thủy | Uy chế chi hợp (hợp của uy quyền) |
| Đinh–Nhâm | Mộc | Dâm thắc chi hợp (tên gọi xưa, chỉ sức hút tình cảm giữa hai can) |
| Mậu–Quý | Hỏa | Vô tình chi hợp |
Mỗi can dương hợp với can âm đứng cách nó năm vị trí (Giáp với Kỷ, Ất với Canh, và cứ thế). Hợp chưa chắc đã hóa: điều đó tùy vào Địa Chi tháng và phần còn lại của lá số có ủng hộ hành được hóa thành hay không; xem cách hóa khí. Thiên Can còn có tứ xung: Giáp–Canh, Ất–Tân, Bính–Nhâm, Đinh–Quý, tức những cặp cùng âm dương mà Ngũ Hành khắc nhau. Mậu, Kỷ ở trung tâm nên không có xung.
Thiên Can ở trụ năm, tháng, giờ
| Vị trí | Cách đọc thường gặp |
|---|---|
| Can năm | Gia cảnh, môi trường thuở nhỏ, ấn tượng đầu tiên bạn để lại |
| Can tháng | Sân khấu học tập và làm việc, cha mẹ anh em, vai trò xã hội; can tháng là can dễ được người khác nhìn thấy nhất |
| Can ngày | Chính bạn (Nhật Chủ) |
| Can giờ | Con cái và lớp sau, tuổi già, kế hoạch và thành quả lâu dài |
Cùng một can, đặt ở vị trí khác nhau sẽ nói về những lĩnh vực khác nhau của đời sống. Canh Kim ở can tháng thường được đọc là quy tắc và áp lực trong môi trường làm việc; ở can giờ lại là một nét cứng cỏi lúc tuổi già hoặc trong kế hoạch dài hạn. Ý nghĩa đầy đủ của từng vị trí xem ở cung vị Tứ Trụ.
Ba hiểu lầm thường gặp
Thiên Can chỉ là Ngũ Hành đổi tên.
Ngũ Hành chỉ có năm; chia theo âm dương thì thành mười can. Giáp và Ất cùng là Mộc mà tính chất rất khác nhau: Giáp ngay thẳng, mọc thẳng lên, Ất mềm dẻo, biết mượn sức. Mười bài của Trích Thiên Tủy viết đúng về khác biệt giữa những can cùng hành mà khác âm dương.
Can dương mạnh hơn can âm.
"Năm can dương theo khí, không theo thế" nói can dương có chủ kiến, không dễ đổi theo hoàn cảnh, chứ không phải mạnh hơn. Can âm biết thuận thế, và trong nhiều tình huống chính điều đó lại giúp nó an toàn hơn.
Thiên Can hợp thì nhất định sẽ hóa.
Hợp là sự lôi kéo lẫn nhau; hóa thì cần điều kiện. Địa Chi tháng phải ủng hộ hành được hóa thành, và trong lá số không được có thứ phá mạnh. Phần lớn các cặp hợp chỉ là hợp mà trói buộc: hai can giữ chân nhau.
Lần lượt từng can
Nói thẳng: câu thơ xưa là một góc nhìn, không phải lời phán
Trích Thiên Tủy là một trong những sách kinh điển về Bát Tự được coi trọng nhất từ thời Minh, Thanh; phần nói về mười Thiên Can tóm tắt tính chất và nhu cầu của từng can bằng những câu bốn chữ. Sức mạnh của nó nằm ở sự ngắn gọn, và điểm yếu cũng vậy: các nhà chú giải qua nhiều thế kỷ đã hiểu cùng một câu theo những cách khác nhau. Những câu nêu điều kiện có thể kiểm tra được, chúng tôi đem thử trên lá số thật; phần còn lại chúng tôi giữ nguyên ý, không kéo thành lời đoán tốt xấu. Nội dung trang này chỉ mang tính tham khảo và giải trí, không phải lời khuyên y tế, đầu tư, pháp lý hay bất kỳ tư vấn chuyên môn nào.
Những cách khác để hiểu Thập Thiên Can
Theo Trích Thiên Tủy, can ngày của bạn cần gì?
Bản luận giải chi tiết viết ra tính chất và nhu cầu của can ngày cùng với cả lá số của bạn, qua mười hai khía cạnh gồm sự nghiệp, tình cảm và tiền bạc.
Câu hỏi thường gặp về Mười Thiên Can
Mười Thiên Can là những can nào?
Giáp, Ất, Bính, Đinh, Mậu, Kỷ, Canh, Tân, Nhâm, Quý (甲乙丙丁戊己庚辛壬癸). Giáp, Ất thuộc Mộc; Bính, Đinh thuộc Hỏa; Mậu, Kỷ thuộc Thổ; Canh, Tân thuộc Kim; Nhâm, Quý thuộc Thủy. Giáp, Bính, Mậu, Canh, Nhâm là dương; Ất, Đinh, Kỷ, Tân, Quý là âm.
Phần mười Thiên Can trong Trích Thiên Tủy là gì?
Trích Thiên Tủy là một trong những sách kinh điển Bát Tự được coi trọng nhất từ thời Minh, Thanh. Phần Thiên Can dành cho mỗi can một bài thơ bốn chữ một câu nói về tính chất và nhu cầu của nó, ví dụ "Giáp Mộc cao vút tận trời; muốn thoát thai thì cần có Hỏa" và "Ất Mộc tuy mềm, vẫn xẻ được Dê, mổ được Trâu."
"Năm can dương theo khí, không theo thế; năm can âm theo thế, không câu nệ tình nghĩa" nghĩa là gì?
Can dương có khí của riêng mình; chỉ cần có gốc là không dễ thay đổi theo hoàn cảnh. Can âm dễ thuận theo thế mạnh trong lá số hơn. Đây là một trong những lý do cách tòng phần nhiều xuất hiện ở Nhật Chủ là can âm.
Thiên Can Ngũ Hợp gồm những cặp nào?
Giáp–Kỷ hợp hóa Thổ, Ất–Canh hóa Kim, Bính–Tân hóa Thủy, Đinh–Nhâm hóa Mộc, Mậu–Quý hóa Hỏa. Hợp chưa chắc đã hóa; còn tùy Địa Chi tháng và cả lá số có ủng hộ hành được hóa thành hay không.
Thiên Can khác Nhật Chủ thế nào?
Nhật Chủ là Thiên Can của trụ ngày, đại diện cho chính bạn; còn "Thiên Can" chỉ chung chữ trên của cả bốn trụ. Cụm bài này nói về Thiên Can như một ký hiệu; muốn đọc một can như tính cách của chính bạn, hãy xem Mười Nhật Chủ.